İnceleme, Tarih

Narcyza Żmichowska: Polonya’da Feminizmin Öncüsü

Narcyza’nın etrafında bir araya gelen “Meraklılar” toplumda şok yaratmıştı. Puro içiyor, alışık olmayan tarzda giyiniyor ve sloganlarında kadın özgürlüğünün, eğitiminin ve sosyal hayattaki varlığının ulusun faydasına olduğunu ifade ediyorlardı.

22 Eylül 2021

Narcyza Żmichowska, WikiCommons.

Narcyza Kazimiera Józefa Żmichowska¹ toprak sahibi olmalarına rağmen dönemin koşullarından dolayı fakirleşen ailenin dokuzuncu çocuğu olarak 4 Mart 1819’da dünyaya geldi. Babası bir yazardı, annesi ise doğumda hayatını kaybetti.

Żmichowska’nın Eğitimi

Önce Varşova Yatılı Okulu’nda Zuzanna Wilczyńska’dan² ardından Öğretmen Enstitüsü’nde Polonya’nın ilk çocuk kitabı yazarlarından Klementyna Tańska’dan³ eğitim gören Żmichowska, 1838’de Kont Zamoyski’nin evinde öğretmenlik yapmaya başladı. Zamoyski ailesinden ayrıldıktan sonra Kasım Ayaklanması’nın ardından Paris’e iltica eden kardeşi Erazm ile tanıştı. Kardeşinin ısrarı üzerine Fransız Akademisi’nin toplantılarına katılan ilk kadınların arasında yer alarak çalışmalara başladı.

Fransa’da Żmichowska

Fransa’da kaldığı süre boyunca günden güne Narcyza’nın itibarı artı. Dönemin gözde filozofu Henri de Saint-Simon’un “Bir kadın her konuda bir erkeğe eşittir.” sözünü takiben, fikirlerini cesurca ve halka açık bir şekilde ifade etmeye ve herkesin görebileceği yerlerde puro içmeye başlamıştı.  “Tuhaf” olarak algılanan bu davranışlar işverenlerine hitap etmemiş, Narcyza’yı işten çıkarmalarına sebep olmuştu.

Żmichowska’nın Polonya’ya Dönüşü

Polonya’ya döndükten sonra Żmichowska yeni bir iş bulmakta sorun yaşamadı. Łomża⁴ yakınlarındaki bir malikanede yaşayan Stanisław Kisielecki ondan dört çocuğunu eğitmesini istedi. Bu sırada Narcyza, Varşova’daki yerel entelektüellerle temasta kalmak için sıklıkla Varşova’ya seyahat etti ve bu süreçte “Pierwiosnku”, “Pielgrzymie”, “Przeglądzie Naukowym” adlı eserlerini yayınladı.

Żmichowska ve Meraklılar Konseyi

O yıllarda, bu yeni fikirlerden etkilenen bir grup kadını etrafına topladı. Narcyza’nın, Gabryella⁶ takma adıyla liderliğini üstlendiği Meraklılar Konseyi, Polonya’daki ilk feminist hareket olarak kabul ediliyor. Meraklılar Konseyi’ne dahil olan isimler: Eleonora Ziemięcka, Kazimiera Ziemięcka, Bibianna Moraczewska, Emilia Gosselin¹⁰, Anna Skimborowiczowa¹¹  ve Narcyza’nın hayatında önemli bir figür olan Paulina Zbyszewska¹²

Narcyza’nın etrafında bir araya gelen “Meraklılar” toplumda şok yaratmıştı. Puro içiyor, alışık olmayan tarzda giyiniyor ve sloganlarında kadın özgürlüğünün, eğitiminin ve sosyal hayattaki varlığının ulusun faydasına olduğunu ifade ediyorlardı. “Meraklılar” kadının özgür ve bireysel yaşamının, yalnızca bir erkeğe eş olmaktan daha değerli olduğuna inanıyorlardı. Birçoğu da hiç evlenmedi. Meraklılar’ın faaliyetleri sanat ve edebiyat tartışmaları yürütmekle sınırlı değildi. Gizli de olsa gerçekleştirdikleri siyasi eylemler de (Polonya Demokratik Toplumu ile irtibat kurmak da dahil) Meraklılar Konseyi’nin yaşamlarında eşit derecede önemli rol oynamıştı. Żmichowska’nın öğrencilerinden birinin oğlu olan Tadeusz Boy-Żeleński¹³, “Polonya bu çağda, Gabryella’nın kraliçe arı olduğu ve erkeklerin art niyetli olmayanlarının bile onun etrafında vızıldayan arı sürüsüne benzediği bir kovan gibi.” demiştir.

Żmichowska ve Paulina Zbyszewska

Żmichowska’nın gönül dünyasında kadınların yer aldığı anılarından anlaşılmakta. Hayatının aşkı, onun hislerine tam olarak karşılık vermeyen Paulina Zbyszewska’ydı. Bu ilişki Żmichowska’nın en önemli romanı olarak bilinen, ana karakterini Paulina’dan esinlendiği Poganka’da yer alır. Poganka, 1846’da Przegląd Tygodniowy’da¹⁴ ilk kez yayımlanmış ve 15 yıl sonra Żmichowska’nın eserlerinin derlendiği bir eserde yayımlanana dek kitap formatında okuyucuya ulaşmamıştı. Buna rağmen okuyucuların derginin eski kopyalarını birbirlerinden ödünç aldıkları biliniyordu. 

Sansür Kurbanı Żmichowska

Narcyza, artarak devam eden sansürün kurbanı oldu. Rus otoritelerin eline geçen Narcyza ve Paulina’nın arasındaki yazışmalar müstehcen bulundu ve ikili tutuklandı. “Ahlaksızlık” ve “Meraklılar Konseyi aracılığıyla gizli ittifak kurma” suçlarıyla hapse mahkûm edildiler. Zengin ve soylu ailesi sayesinde Paulina çabucak serbest bırakıldı ancak Narcyza iki yılı aşkın bir süreyi hücrede geçirdi. Tahliye edildikten sonra öğretmenlik yaptığı Lublin’de kalması emredildi.

Żmichowska’nın Öğrencileri

Varşova’ya ancak 1855 yılında dönebilen Narcyza ev ekonomisi dersinin yanı sıra, boş zamanlarında ücretsiz özel dersler vererek bir genç kadın topluluğunu bir araya getirdi. 1861’de arkadaşlarının yardımıyla “Narcyza Żmichowska’nın Eserleri” yayımlandı. Öğrencilerinin arasında Tadeusz Boy-Żeleński’nin annesi Wanda Grabowska¹⁵ vardı. 1920’lerin sonunda Tadeusz, annesi ile Narcyza arasındaki yazışmaları yayımladı.

Varşova Ayaklanması’ndan sonra ailesiyle kırsala yerleşen Narcyza bölgedeki çocukları eğitti. 1876 yılında tekrar Varşova’ya taşındı ve Frascati Caddesi’nde kiraladığı bir apartman dairesinde “Czy to powieść?” (Bu bir roman mı?) adlı eserini yazmaya başladı.

Günden güne bitap düşmeye başlayan Narcyza, bir metnini yeğenlerine dikte etmek zorunda kaldı. 25 Aralık 1876’da doğduğu yer olan Varşova’da hayatını kaybetti.

1Narsıza Kajimiera Yuzefa Jmihovska şeklinde okunur.

2Zuzanna Vilçınska şeklinde okunur.
3 – Klementına Tanska şeklinde okunur.

4Vumja şeklinde okunur.
5 – Stanisvav kişeletski şeklinde okunur.

13 – Tadeuş Boy-Jelenski şeklinde okunur.

14 – Pşeglond Tıgodniovı şeklinde okunur. Dönemin haftalık edebiyat dergisi.

15 – Vanda Grabovska şeklinde okunur.

6Gabrıella şeklinde şeklinde okunur.
7Eleonora Jemientska şeklinde okunur. Polonyalı ilk kadın filozof.
8 – Kajimiera Jemientska şeklinde okunur. Çocuk eğitimi aktivisti. Kreşler açmıştır.
9 – Bibianna Moraçevska şeklinde okunur. Köşe yazarı.
10 – Emilia Gosselin şeklinde okunur. Lehçe dilbilgisi yazarı.
11 – Anna Skimboroviçova şeklinde okunur. Çocuk kitabı yazarı.
12 – Paulina Zbışevska şeklinde okunur. Birkaç dil bilen, zengin ve iyi eğitimli bir soylu.

Dipnotlar ve Açıklamalar

1 – Narsıza Kajimiera Yuzefa Jmihovska şeklinde okunur.
2 – Zuzanna Vilçınska şeklinde okunur.
3 – Klementına Tanska şeklinde okunur.
4 – Vumja şeklinde okunur.
5 – Stanisvav kişeletski şeklinde okunur.
6
Gabrıella şeklinde şeklinde okunur.
7Eleonora Jemientska şeklinde okunur. Polonyalı ilk kadın filozof.
8 – Kajimiera Jemientska şeklinde okunur. Çocuk eğitimi aktivisti. Kreşler açmıştır.
9 – Bibianna Moraçevska şeklinde okunur. Köşe yazarı.
10 – Emilia Gosselin şeklinde okunur. Lehçe dilbilgisi yazarı.
11 – Anna Skimboroviçova şeklinde okunur. Çocuk kitabı yazarı.
12 – Paulina Zbışevska şeklinde okunur. Birkaç dil bilen, zengin ve iyi eğitimli bir soylu.
13 – Tadeuş Boy-Jelenski şeklinde okunur.
14 – Pşeglond Tıgodniovı şeklinde okunur. Dönemin haftalık edebiyat dergisi.
15 – Vanda Grabovska şeklinde okunur.

Çevirmen
Berk Yücetepe
Editör
Şeyma Neşe Turan
Tasarım
İrem Gevrek
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email

Haftalık Bültene Katılın

Her hafta pazar günü dilsosyal’de yayınlanan içerikleri kısa özetler halinde size yollayalım.

*Her e-postanın altında bulunan “Abonelikten Ayrıl” butonunu kullanarak dilediğiniz zaman abonelikten ayrılabilirsiniz.