İnceleme

Sahte Bilim Haberleri Nasıl Tespit Edilir?

Kendi bilimsel çalışmasını yöneten kimya alanında uzmanlığa sahip bir profesörüm ancak “bilimsel” çıkarımlar içeren haberlere baktığımda ben bile sık sık kendime: ‘Bu bilim mi yoksa kurgu mu?’ diye soruyorum.

18 Ekim 2021

Cottonbro, Pexels

Bir bilim haberinin doğru olmaması için birçok neden vardır. Sahte doktorlar ve dolandırıcılar bilimin karmaşıklığından yararlanır, bazı içerik üreticileri sahte bilimi doğru olandan ayıramazlar ve bazı politikacılar da oldukları mevkii korumak için sahte bilimi yayarlar. 

Bilimsel bir haber, doğru olamayacak kadar iyi veya gerçek olamayacak kadar saçmaysa veyahut tartışmalı bir durumu rahat bir şekilde destekliyorsa, o zaman doğruluğunu kontrol etmek isteyebilirsiniz.

İşte sahte haberleri tespit edebilmeniz için 5 ipucu:

5. Hakem Onayını Gözetin

Bilim insanları, bilimsel sonuçlar paylaşmak için dergi makalelerine güvenirler. Ne gibi araştırmaların yapıldığını ve nasıl yapıldıklarını dünyaya sunarlar. 

Araştırmacılar, araştırma sonuçlarından emin olduklarında bir taslak hazırlayıp onu dergiye yollarlar. Editörler de teslim aldıkları bu taslağı bu alanda uzman dergi dışındaki iki hakeme gönderirler. Bu hakemler taslağın reddedilmesini, olduğu gibi yayımlanmasını veya daha fazla deney eklemesi için araştırmacıya tekrar gönderilmesini önerebilirler. Bu süreç “hakem değerlendirme sürecidir”.

Hakemli dergide yayımlanmış araştırmalar hakemlerin sıkı nitelik denetiminden geçmektedir. Her yıl, yaklaşık 2.800 hakemli dergi, kabaca 1.8 milyon bilimsel makale yayımlamaktadır. Bilimsel bilginin yapısı sıkça gelişmekte ve kendini yenilemektedir ancak bu dergilerin tanımladığı bilimin doğru olduğuna güvenebilirsiniz. Geri çekme politikaları, yayın sonrasında hata tespit edilmesi durumunda çalışmayı düzeltmeye yardımcı olmaktadır.

Hakem değerlendirmesi aylarca sürmektedir. Çalışmanın hızlı yayılması için bazı bilim insanları ön baskı(preprint) sunucusuna yükler. Bu yöntemle çalışmalarını henüz yayımlanmadan meslektaşlarına ve ilgililerine sunarlar.. Bu makaleler genellikle isimlerin de “arşiv” olarak telaffuz edilen “RXiv” ekini bulundururlar: MedRXiv, BioRXiv, vb. gibi. Bu makaleler hakemli değildir henüz diğer bilim adamları tarafından doğrulanmamıştır. Ön baskılar, diğer bilim insanlarına bu araştırmaları kendi çalışmalarında yapı taşı olarak daha erken değerlendirmeleri ve kullanmaları için bir fırsat sağlamak içindir.

Bu çalışma ne kadar süredir ön baskı sunucusunda? Aylar geçtiyse ve hala hakem onaylı bir çalışma olarak yayımlanmadıysa çalışmaya şüpheyle yaklaşmalısınız. Kovid-19’un yarattığı kriz boyunca, bilim insanları tehlikeli yeni virüsü anlamak için çabalayıp hayat kurtarıcı tedavileri geliştirmek için acele ederken ön baskı sunucuları, olgunlaşmamış ve kanıtlanmamış bilimle doldu. Hızlı sonuçlar için titiz araştırma standartlarından taviz verildi.

Son olarak, yırtıcı (predatory) dergiler olarak adlandırılan yerlerde yayımlanmış çalışmalar için tetikte olun/gözünüzü dört açın. Bu dergiler hakem değerlendirmesi yapmazlar ve çalışmayı yayınlamak için yazarlardan ücret alırlar. Bilinen binlerce yırtıcı dergiden herhangi birinden gelen makalelere ciddi bir şüpheyle yaklaşılmalıdır.

4. Kendi Kör Noktalarınızı Arayın

Belirli bir sahte bilim haberine aldanmanıza yol açabilecek düşünsel yönelimlerinizin farkında olun. 

İnsanlar kendi anılarına ve deneyimlerine hak ettiklerinden daha fazla güven duyarlar, bu da yeni fikirleri ve teorileri kabul etmeyi zorlaştırır. Psikologlar bu tuhaflığa kullanılabilirlik önyargısı (availability bias) demektedir. Bu, hızlı karar vermeniz gerektiğinde ve çok fazla veriyi eleştirel bir şekilde değerlendirmek için çok vaktiniz olmadığında kullanışlı bir yoldur ancak gerçekleri doğrulama becerinize zarar verir.

Dikkat çekme mücadelesinde, sansasyonel ifadeler, heyecan verici olmayan, ancak daha makul gerçekleri yenmiştir. Sansasyonel olayların gerçekleşme olasılığını abartma eğiliminde olmaya, göze çarpma ön yargısı (saliance bias) denmektedir. Bu da insanların son derece abartılmış bulgulara yanlışlıkla inanmalarına ve ihtiyatlı bilim insanları yerine kendinden emin politikacılara güvenmelerine neden olmaktadır. 

Bu gibi durumlarda doğrulama yanlılığı (confirmation bias) da iş başında olabilir. İnsanlar var olan inançlarına uyan haberlere inanma eğilimindedir. Bu eğilim, bilim çevrelerinin fikir birliğine rağmen iklim değişikliğini inkar edenlerin ve aşı karşıtlarının kendi davalarına inanmalarına yardımcı olmaktadır. 

Sahte haber tedarikçileri/üreticileri, insan zihnini zayıflığını bilmektedir ve bu doğal önyargılardan yararlanmaya çalışmaktadır. Eğitim, kendi bilişsel önyargılarınızı tanımanıza ve üstesinden gelmenize yardımcı olabilir.

3. İlişkisellik Bir Neden Değildir

İki şey arasında bir bağlantı görmeniz birinin diğerinin sebebi olmasını gerektirmez. 

Araştırmalar fazla kırmızı şarap içenlerin daha uzun yaşadığını ortaya çıkarmış olsa da bu günü çok içerek geçirmenizin yaşam sürenizi uzatacağı anlamına gelmez. Bunun sebebi sadece kırmızı şarap içenlerin daha sağlıklı ve daha iyi sağlık hizmetine sahip olması ile alakalı olabilir. Bu nedenle bu gibi hatalara beslenme haberlerinde dikkat edin.

2. Araştırmanın Denekleri Kimdi?

İnsan denekleri kullanan bir çalışmada ise, çalışmanın plasebo kontrollü olup olmadığını kontrol edin. Bu, katılımcılardan bazılarının tedavi olmaları için rastgele seçildiği-yeni bir aşıda olduğu gibi- diğerlerine ise gerçek olduğunu düşündükleri sahte bir tedavinin verildiği bir durumdur. Bu yöntemle araştırmacılar, gördükleri herhangi bir etkinin test edilen ilaçtan olup olmadığını ayırt edebilirler. 

En iyi  deneyler çift kör yöntemi ile yapılanlardır: Ön yargıları engellemek için ne araştırmacılar ne de gönüllüler aktif ilacı veya plaseboyu kimin aldığını bilmemektedir. 

Deneyin kapsamı da önemlidir. Daha fazla hasta kaydedildiğinde, araştırmacılar güvenlik sorunlarını ve faydalı etkileri daha erken belirleyebilir ve alt gruplar arasındaki farklılıklar daha belirgin hale gelir. Klinik araştırmalarda binlerce denek kullanılabilir ancak insanları içeren bazı bilimsel çalışmalar çok daha küçüktür bu nedenle sahip olduklarını iddia ettikleri istatiksel güvene nasıl ulaştıklarını açıklamalıdırlar. 

Herhangi bir sağlık araştırmasının gerçekten insanlar üzerinde yapılıp yapılmadığını kontrol edin. Belirli bir ilacın sırf sıçanlarda veya farelerde işe yaraması, sizin için de işe yarayacağı anlamına gelmez.

5. Hedef Anlaşılır ve Dürüst Haber Sunmak Olmayabilir

Sabah programları ve söyleşi programları izleyicilerinin dikkatini çekmek için heyecan verici ve yeni şeylere ihtiyaç duyar bu nedenle doğru bilgi sunmak öncelikleri olmayabilir. Birçok bilim gazetecisi, yeni araştırmaları ve keşifleri doğru bir şekilde ele almak için ellerinden gelenin en iyisini yapmaktadır ancak medyanın büyük çoğunluğunun amacı bilgilendirmek değil eğlendirmektir.. Bu yüzden Dr. Oz, Dr. Phil ve Dr. Drew başvururacağınız tıbbi kaynaklar olmamalıdır.

Kulağa gerçek olamayacak kadar iyi gelen tıbbi ürünlere ve yöntemlere dikkat edin. Onaylamalara şüpheyle yaklaşın. Bu işi pazarlayan ve kilit rol oynayanların motivasyonlarını ve kimin para kazanacağını düşünün.

Çevirmen
Büşra Çelik
Editör
Barbaros Manzede
Tasarım
Erhan Köş
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on email

Haftalık Bültene Katılın

Her hafta pazar günü dilsosyal’de yayınlanan içerikleri kısa özetler halinde size yollayalım.

*Her e-postanın altında bulunan “Abonelikten Ayrıl” butonunu kullanarak dilediğiniz zaman abonelikten ayrılabilirsiniz.